Tư-duy tự-do
Tự do là chủ đề trung tâm của công trình. Tự do của con người được tác giả xem xét trong quan hệ của nó với vật chất, trong quan hệ của nó với sự sống và trong quan hệ của nó với « tha nhân và với chính mình ». Từ ba quan hệ này có ba hình thái của tự do. Hình thái thứ nhất đòi hỏi sự hiểu biết vật chất một cách chính xác, tức là kiến thức khoa học, hoặc nói một cách bao quát, đó là « tính tất yếu được nhận thức ». Hình thái thứ hai đòi hỏi « tình yêu sự sống ». Hình thái thứ ba đòi hỏi « tình đoàn kết giữa người với người ». Đoàn kết là « nhận thấy mình ở tha nhân và tha nhân ở mình trong quan hệ với người khác, với chính mình ». Hiểu như vậy, « đoàn kết là hình thái tối cao, là chân trời của tự do ».
Chủ đề tự do và những vấn đề triết học khác trong công trình này được tác giả triển khai có sự tham chiếu những triết thuyết của những « nhà tư tưởng lớn đã nuôi dưỡng tư duy hiện đại » : Descartes, Kant, Hegel, Marx, Engels, Darwin, Freud, Einstein, Sartre… và dĩ nhiên bằng nghiệm sinh của chính tác giả. Đặc biệt « Sự rạn nứt khoa học luận do Descartes gây ra », những « mầm mống thiên tài của thế giới quan mới » được chứa đựng trong những luận đề về Feuerbach của Marx, công thức xuất sắc của Sartre « để biểu đạt thể thống nhất giữa Thực thể và Hư vô xuyên qua cảm nhận của ta về những vật thể », sự « truy nã tiềm thức » của Freud và quá trình « nhân hoá thế giới »…, những vấn đề này đã được tác giả phân tích sâu sắc, mỗi triết thuyết đã « được hiểu và vượt qua đúng theo lô gích nội tại của nó », được phê phán « để gạt bỏ khía cạnh hình thức của nó nhưng vẫn giữ lại nội dung mới mà nó đã đạt được »
(Trích lời tựa của GS. Hoàng Ngọc Hiến)
